Navigatie in de Zuidzee

Na berichten over de toenemende onbetrouwbaarheid van GPS verdiepten we ons in alternatieve navigatiemethoden. Naast het analoge gebruik van kaart en kompas verdient wellicht ook oeroude kennis over oceaannavigatie weer aandacht.

Opvallend zijn de vele video’s met informatie over nieuwe onderzoeken naar de navigatiemethoden die gebruikt werden om de eilanden van de Pacific te vinden. Ook opvallend is dat drie Europese pleitbezorgers veel praktijkonderzoek mogelijk gemaakt hebben. De Duitse Klaus Hympendahl zette het project Lapita Voyage op touw, ondersteund door de Brit James Wharram en de Nederlandse Hanneke Boon. Hympendahl en Wharram zijn niet meer onder ons. Het onderzoek wordt nu voorgezet door Hanneke Boon, maar vooral door initiatieven afkomstig vanuit de eilanden.

Navigeren zonder instrumenten

Als de reiskano het vervoermiddel was van de Polynesische migratie, dan was het navigatiesysteem dat haar leidde de intelligentie achter de grootste ontdekkingsreis in de geschiedenis van de mensheid. De traditionele Polynesische navigatie, in veel gemeenschappen bekend als ‘wayfinding’, is een multisensorisch, gelaagd systeem voor het interpreteren van de omgeving, waarmee getrainde navigators overal op de Stille Oceaan hun positie en koers konden bepalen zonder instrumenten, kaarten, kompas of klok. Polynesische wayfinding is geen giswerk. Het is geen geluk. Het is een nauwkeurige discipline die is gebaseerd op de systematische observatie en het onthouden van honderden omgevingsaanwijzingen, die door een getrainde geest worden geïntegreerd in een voortdurende realtime beoordeling van de positie en koers van het vaartuig. Beoefenaars ondergingen jarenlange intensieve training, en de vereiste kennis was zo uitgebreid dat de overdracht ervan van generatie op generatie een toegewijde klasse van deskundige navigators vereiste die hun leven wijdden aan het beheersen ervan. Het verlies van deze kennis, dat na de Europese kolonisatie bijna volledig was, was een van de grootste intellectuele verliezen van de moderne tijd, en het gedeeltelijke herstel ervan, dat later in dit artikel wordt beschreven, is een van de grootste intellectuele prestaties van de late twintigste eeuw.

Het sterrenkompas

De basis van de Polynesische navigatie is het sterrenkompas. De sterren komen op en gaan onder op voorspelbare punten aan de horizon, en die punten blijven in wezen constant, nacht na nacht en jaar na jaar. Een navigator die de op- en ondergangspunten van een groot aantal sterren uit het hoofd leert, beschikt in feite over een kompas dat elke heldere nacht werkt. Dit systeem geeft de navigator de hele nacht door een continue kompasaflezing, naarmate verschillende sterren opkomen en ondergaan. De navigator weet dat als een bepaalde ster aan de linkerboeg opkomt en een andere aan de rechterzijde ondergaat, het schip op een bepaalde koers ligt. Als de koers verschuift, is de verandering in het sterrenpatroon onmiddellijk zichtbaar. Het sterrenkompas vereist geen enkel instrument, alleen een uit het hoofd geleerde sterrenhemel en een onbelemmerde horizon.
Overdag, wanneer sterren niet zichtbaar zijn, maakt de navigator gebruik van de boog die de zon aan de hemel beschrijft. In de tropen komt de zon dicht bij het oosten op en gaat ze dicht bij het westen onder, en haar positie rond het middaguur geeft een ruwe indicatie van de noord-zuidoriëntatie.

Golven en deining als instrument

De diepe oceaan genereert lange, lage deining: golven met een periode van tien tot dertig seconden en een golflengte van honderden meters. In tegenstelling tot windgolven, die lokaal ontstaan en veranderen naargelang de lokale omstandigheden, worden primaire oceaangolven veroorzaakt door stormsystemen die duizenden mijlen verderop liggen en zich boven en onder de keerkringen in consistente, voorspelbare richtingen voortbewegen. De deining uit de Noordelijke Stille Oceaan rolt consequent vanuit het noordwesten. De deining uit de Zuidelijke Oceaan rolt vanuit het zuidwesten. Deze primaire deining behoudt haar richting, zelfs wanneer lokale windgolven haar aan het zicht onttrekken, zelfs wanneer de hemel volledig bewolkt is, en zelfs wanneer ze onzichtbaar is voor het blote oog.

Het lichaam als instrument

Een getrainde Polynesische navigator leest de deining af met zijn lichaam, niet met zijn ogen. Door het ritme van de beweging van de romp te voelen, evenals het op- en neergaande van de deining onder het schip, kan de navigator de richting van de deining bepalen en zo een koers ten opzichte van de deining aanhouden, zelfs in volledige duisternis, bij striemende regen en op woelige zee. Deze techniek vereist dat men op de buik op de romp of het dek ligt en de beweging ervan rechtstreeks voelt. Meerdere primaire golfreeksen kunnen worden onderscheiden aan de hand van hun verschillende perioden en invalshoeken, waardoor de navigator tegelijkertijd over verschillende onafhankelijke richtingsreferenties beschikt. Deze vaardigheid vereiste jarenlange training en een grondige kennis van het gedrag van het vaartuig in verschillende zeecondities.

Plannen met seizoenen

De windpatronen in de Stille Oceaan zijn op seizoensbasis voorspelbaar. De passaatwinden waaien consequent uit het oost-noordoosten in de Noordelijke Stille Oceaan en uit het oost-zuidoosten in de Zuidelijke Stille Oceaan, met seizoensgebonden variaties die ervaren navigators door en door kenden. De intertropische convergentiezone, waar de noordelijke en zuidelijke passaatwindgordels samenkomen, verschuift seizoensgebonden op manieren die waren vastgelegd in de navigatiekennis van de Stille Oceaan. De reisplanning werd afgestemd op de seizoensgebonden windkalender, waarbij gebruik werd gemaakt van gunstige winden in elke richting en van de seizoensgebonden omkeringen die het mogelijk maakten om tegen de heersende passaatwindrichting in naar het oosten te varen.

Vogels en wolken

Het gedrag van vogels biedt enkele van de meest betrouwbare aanwijzingen voor het opsporen van land. Fregatvogels zijn spectaculaire zeevliegers die overdag ver van het land kunnen reizen, maar ze kunnen niet zwemmen of op het oceaanoppervlak rusten en moeten ’s nachts terugkeren naar de kust om te overnachten. Een navigator die in de late namiddag fregatvogels ziet en de richting noteert waarin ze bij zonsondergang vliegen, op weg naar hun slaapplaats,weet dat er in die richting binnen ongeveer 50 tot 100 mijl land ligt.

Windassist sponsor

De goudplevier (Pluvialis fulva) trekt jaarlijks tussen Alaska en Hawaï, en zijn trekroute en voorspelbare timing waren bij Hawaïaanse navigators bekend als een seizoensgebonden richtpunt voor zowel richting als breedtegraad. De verspreiding van sterns, boobies en andere soorten op zee biedt aanvullende aanwijzingen voor de nabijheid van land en de geschatte diepte van het water eronder.

Wolken boven eilanden gedragen zich anders dan wolken boven de open oceaan. Eilanden veroorzaken convectieve opstijging doordat warme lucht vanaf het landoppervlak opstijgt, waardoor cumuluswolken zich boven de eilanden vormen en daar blijven hangen, zelfs wanneer de omringende lucht helder is. Deze eilandwolken zijn van veel verder weg zichtbaar dan het eiland zelf, soms wel 100 mijl of meer. Zeevaarders leerden de kenmerkende vormen en de blijvende aanwezigheid van deze wolken te interpreteren om land achter de horizon te detecteren, lang voordat het eiland op ooghoogte zichtbaar werd.

Bronnen: Lapita voyage  en Hokulea  en Historia en Country Reports.
Video’s: Lapita voyage met commentaar van Hanneke Boon en Hokulea.
Foto boven: i.pinimg.

Literatuur: We, the Navigators, The Barefoot Navigator en Polynesian Navigation & The Discovery Of New Zealand (vaak nog antiquarisch te vinden)

Windassist sponsor